Γαρίτσα

 Η Γαρίτσα είναι το αρχαιότερο προάστιο της πόλης, το τοπωνύμιο όμως αυτό το συναντάμε το 1650 π..Η αρχική του ονομασία που απαντάται σε χειρόγραφα ήδη από το 1370 ήταν Γαστράδες και Γαστράδικα επειδή στην περιοχή αυτή αναπτύχθηκαν εργαστήρια αγγειοπλαστικής, τα οποία παρήγαγαν γάστρες (πήλινα σκεύη) από τις οποίες δημιουργήθηκε και το επώνυμο Γαστράς. Το τοπωνύμιο Γαστράδες, πολλές φορές στις πηγές αναφέρεται και ως Καστράδες από παρετυμολογία της λέξης κάστρο αλλά όπως προκύπτει και από γα
μήλιες πράξεις της αρχειακής σειράς Μεγάλοι Πρωτοπαπάδες, που εναπόκειται στα αρχεία της Κέρκυρας, δεν διατηρήθηκε για μεγάλο χρονικά διάστημα γιατί αντικαταστάθηκε από το όνομα Γαρίτσα […]. Το τοπωνύμιο Γαρίτσα προέρχεται από τη λέξη γάρος που σημαίνει αφενός ένα είδος σάλτσας από άλμη και μικρά ψάρια αλλά και τ’ αλατισμένο νερό μέσα στο οποίο διατηρούνται οι ελιές ψάρια λαχανικά κ.λπ., κατ’ επέκταση δηλαδή την άλμη, τη σαλαμούρα. Από αυτό προκύπτει ότι οι κοιλότητες που είναι γεμάτες με θαλασσινό νερό και περιείχαν μικρά ψάρια ήταν γαρώδεις, έμοιαζαν με γάρο. Στην ονομασία γάρος προστέθηκε η κατάληξη -ιτσα, που δηλώνει το μικρό μέγεθός τους και έτσι καθιερώθηκε το αναφερόμενο τοπωνύμιο. Σε χαλκογραφία του Jean- Baptiste Homann του 1720 που απεικονίζεται ο κόλπος και το προάστιο Γαρίτσα, διακρίνονται οι χαρακτηριστικές αυτές λιμνούλες η μία κοντά στην άλλη. Η Γαρίτσα από το 1878 και για αρκετά χρόνια αναφέρεται από τους περιηγητές και με το όνομα Λυκούρσι, λόγω της εγκατάστασης εκεί εξακοσίων περίπου κατοίκων από το Λυκούρσι της Βορείου Ηπείρου, οι οποίοι ξεχώριζαν για τους τοπικούς τους χορούς και τις γραφικές ενδυμασίες. Χαρακτηριστική είναι η παρακάτω φωτολιθογραφική εικόνα γυναίκας από το λεύκομα του Μουσείου Μπενάκη « Ελληνικαί Εθνικαί Ενδυμασίαι» του Nicola Sperling, η οποία έχει λεζάντα: Κέρκυρα- Λυκούρσι (νυν Γαρίτσα), χωρική. Μερικά επώνυμα οικογενειών προσφύγων Λυκουρσιωτών, που ακόμη και σήμερα ακούγονται στην περιοχή της Γαρίτσας είναι ο Γκέκας, Μπεράτης, Μπόντας, Σκούπουρας, Τσόγκας, Τσόνας κ.α

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Φωτογραφία: Συλλογή του συγγραφέα

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

Πεταλά

Καλή χρονιά σε όλους/ες με υγεία!

Συνεχίζουμε την ενότητα <<Τοπωνύμια της Κέρκυρας>> με το τελευταίο τοπωνύμιο από το προάστιο του Μαντουκιού:

Πεταλά

Στο προάστιο Μαντούκι, διασχίζοντας την οδό Ξενοφώντος Στρατηγού συναντάμε αριστερά μετά τον αριθμό 120 την Σπύρου Λούη. Η πλατιά και πλακόστρωτη με μικρές ορθογώνιες πλάκες οδός μας οδηγεί ανηφορίζοντας μετά από 60 μ. σε μία αδιαμόρφωτη, χωμάτινη και χορτιαριασμένη σήμερα (2005) πλατεία, που περικλείεται από παλιές και νεότερες κατοικίες. Η μικρή αυτή περιοχή, η οποία είναι αδιέξοδη, αναφέρεται από τους κατοίκους του Μαντουκιού με το τοπωνύμιο Πεταλά. Οι μεγαλύτεροι κάτοικοι θυμούνται ότι το μέρος αυτό λόγω του ελεύθερου ακάλυπτου χώρου που υπάρχει εκεί, ήταν άλλοτε τόπος συγκέντρωσης και παιγνιδιών των νέων της γύρω περιοχής και συχνά αναφερόταν η φράση:

Πάμε να παίξουμε στου Πεταλά.

Η καθιέρωση της ονομασίας αυτής προέρχεται από το ομώνυμο επώνυμο κάποιας οικογένειας που διέμενε παλαιότερα εκει. Οι γείτονες μας υπέδειξαν ένα παλιό σπίτι στο χώρο αυτό, λέγοντας ότι είναι το σπίτι του Πεταλά. Σε νοταριακές πηγές του πρώιμου 16ου αι. (6 Ιουνίου 1511) συναντάται το όνομα Πεταλάς Θεόδωρος, μάρτυρας στη σύναψη ενός συμβολαίου, ενώ το 1828 τ'αναφερόμενο επίθετο απαντάται στο Μαντούκι.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

Ευχές

Από καρδιάς θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον επιμελητή του Μουσείου μας Makhs Grammenos Μάκης Γραμμένος για την λειτουργία του μουσείου μας με πολλή αγάπη και υπερβάλλοντα ζήλο.

Ένα ξεχωριστό μεγάλο ευχαριστώ στον μικρό ταλαντούχο Καραγκιοζοπαίκτη Χρήστος Πηγής.

Να ευχαριστήσω ιδιαίτερα και την επιστημονική διευθυντήρια του μουσείου, υποψήφια διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου, Στεφανία Μαυρωνά για το έργο της όλη τη χρονιά που φεύγει.

Φώντας Αλαμάνος

Πρόεδρος Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Κέρκυρας

"Νίκος Πακτίτης"

 

Μαντούκι

Στο βορειοδυτικό μέρος της Κέρκυρας, έξω από την τειχισμένη πόλη, βρίσκεται το παραδοσιακό προάστιο Μαντούκι ή Εξώπολο Μαντουκίου όπως λεγόταν παλαιότερα. Το Μαντούκι υπήρξε αυτόνομη κοινότητα από τις αρχές του 18ου αι., μέχρι που ενσωματώθηκε στο Δήμο Κερκυραίων. Η θέση του κοντά στο λιμάνι και η μικρή απόσταση από την πόλη αποτελούσε το καταλληλότερο μέρος για την εγκατάσταση βιομηχανικών, βιοτεχνικών μονάδων και εργαστηρίων. Αδιάψευστος μάρτυρας της ιστορίας του, μερικά ψηλά μαυρισμένα φουγάρα και μισοερειπωμένα κτήρια, τα οποία φέρνουν στη μνήμη μας άλλες εποχές και κυρίως πριν από το Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Κέρκυρα κατείχε την 6η βιομηχανική θέση της Ελλάδας. Η ονομασία του προαστίου προέρχεται από το οικογενειακό επώνυμο Μάνδουκας, το οποίο αναφέρεται σε συμβολαιογραφικές πράξεις του 16ου αι. στο χωριό Άφρα και με πρώτο όνομα το Γιώργο Μάντουκα. Η μετακίνηση από άλλη περιοχή της Κέρκυρας και η μόνιμη εγκατάσταση εκεί κάποιας οικογένειας με το επώνυμο αυτό, έδωσε τ’ όνομα στο προάστιο Μαντούκι […]. Στη νουβέλα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη Η Τιμή και το χρήμα, αναφέρεται ότι πριν από τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο, ανθούσε το λαθρεμπόριο στην Κέρκυρα μ’ επίκεντρο το Μαντούκι. Το 1917 οι Ιταλοί που κατείχαν την Κέρκυρα, είχαν τοποθετήσει στο Νέο Φρούριο επάνω από το σημερινό Ναυτικό Σταθμό έναν ξύλινο πετεινό κι έλεγαν ότι όταν ο πετεινός αυτός λαλήσει, τότε θα φύγουν κι από το νησί. Μετά το τέλος του πολέμου οι Ιταλοί άρχισαν ν’ αναχωρούν και να επιβιβάζονται στα πλοία. Τότε μία ομάδα Μαντουκιωτών ανέβηκε στις επάλξεις του Νέου Φρουρίου, στη θέση που είχαν στήσει τον ξύλινο πετεινό κι άρχισε να μιμείται το λάλημα του κόκορα.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Γραφική φωτογραφία της Κέρκυρας του 1917, τραβηγμένη μέσα από βάρκα, με φόντο το Μαντούκι της Κέρκυρας

Πηγή: www.corfuland.gr

Λόφος Παρνή

Στην παραλιακή οδό Εθνικής Αντιστάσεως 20, βρίσκονται οι αποθήκες της «Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών» και νοτιοδυτικά αυτών κοντά στο δρόμο συναντάμε έναν κατάφυτο λοφίσκο, ο οποίος συνεχίζει δυτικά μέχρι την ανηφορική οδό Νικολάου Ζερβού που οδηγεί στο Κεφαλομάντουκο. Ο λόφος αυτός που έχει το τοπωνύμιο Παρνή επεκτείνεται προς Νότο και καταλήγει στον κεντρικό δρόμο Σπύρου Ραθ. Από εκεί αριστερά συνεχίζει μέχρι τον αριθμό 9 της ομώνυμης οδού, όπου ένα μικρό ανηφορικό δρομάκι φθάνει στην κορυφή του λόφου, ο οποίος μετά κατηφορίζει προς το μέρος της Εθνικής Αντιστάσεως.

Η περιοχή αυτή καταλαμβάνει μια έκταση 56.000 τ.μ. περίπου, στην οποία υπάρχουν κατοικίες, μικρές καλλιεργήσιμες εκτάσεις αλλά και αρκετά ελαιόδεντρα.

Το τοπωνύμιο Παρνή επικράτησε από το επώνυμο των προγόνων των σημερινών ιδιοκτητών, οι οποίοι διέμεναν στην περιοχή κι ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Πρώτος που κατοίκησε στο μέρος αυτό με τ’ αναφερόμενο επώνυμο ήταν ο Μιχάλης Παρνής στα τέλη του 19ου αιώνα, από τον οποίο καθιερώθηκε και το τοπωνύμιο στο λόφο αυτό.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

21η Νοέμβρη, τα Πολυσπόρια ή Πολύσπορα

Τα Πολυσπόρια ή Πολύσπορα είναι ένα αρχαίο έθιμο για χάρη της θεάς Δήμητρας, θεάς της γεωργίας. Σε κάθε σπίτι οι νοικοκυρές βράζουν τα πολύσπορα : ρεβίθια, κουκιά, φασόλια, καλαμπόκι, σιτάρι, λαθίρια, φακές.

Η ημέρα αυτή, οπότε και η γιορτή των Εισοδίων, ονομάζεται από το λαό «Παναγία η Μεσοπορίτισα/ Μεσοσπορίτισσα». Η επωνυμία είναι από μόνη της επεξηγηματική ως ένα σημείο. Την εποχή αυτή έχει ολοκληρωθεί ο πρώτος κύκλος της σποράς. Ο δεύτερος γίνεται την άνοιξη, με τα όψιμα δημητριακά και τα όσπρια. Ανάμεσα στους δύο αυτούς χρονικούς κύκλους βράζουν τα πολυσπόρια. Υπήρχε για την ημέρα αυτή ένα έθιμο που έχει ατονήσει. Από τις γυναίκες του κάθε σπιτιού, πήγαιναν οι μητέρες στο κάθε χωράφι. Άφηναν κάπου στη μέση ή αλλού σταυροειδώς σε 4 μικρές λακκούβες λίγα από τα πολυσπόρια. Η ερμηνεία που δίνανε ήταν πως το χωράφι «πρέπει να φάει» τα βρασμένα πολυσπόρια, για να αφήσει άθικτους τους άλλους σπόρους και να τους βοηθήσει να φυτρώσουν. Το πώς έπρεπε αυτή την πράξη, που ήταν πράξη γονιμικής μαγείας, να την εκτελέσουν μητέρες ξεκινάει από την ομοιοπαθητική μαγεία. όπως οι γυναίκες τεκνογονούν, έτσι και η γη, μία μεγάλη μητέρα και αυτή, θα τεκννογονήσει τους σπόρους, όταν χέρια μητρικά έρθουν σε επαφή μαζί της. Και επειδή η γη κλείνει μέσα της τους νεκρούς, αυτά τα πολυσπόρια, ουσιαστικά αυτοί θα τα γευτούν και αυτοί θα συντελέσουν στην καλή σοδειά.

Τα Λαογραφικά της Κέρκυρας. Γερ. Χυτήρης, 1991

Λόφος Κόντη

Πάνω από τη νότια πλευρά του Εμπορικού Κέντρου Κεφαλομάντουκου βρίσκεται ο Λόφος Κόντη, ιδιοκτησίας άλλοτε της ομώνυμης οικογένειας, η οποία μετοίκησε στην Κέρκυρα από το Δέλβινο της Β. Ηπείρου και διέμενε στο Μαντούκι με το σύνθετο επίθετο Κωνστα-Κόντης, το οποίο με τον καιρό έγινε απλό Κόντης.

Στον παραπάνω λόφο πρώτος κατοίκησε ο Δημήτρης Κωνστα-Κόντης το 1850 π., όπου σώζεται και το σπίτι του στο Κεφαλομάντουκο. Ένα δρομάκι κάθετο κι αδιέξοδο στην οδό Σπύρου Ραθ μετά τον αριθμό 21 Α' μας οδηγεί σ’ ένα μεγάλο παλιό και μονώροφο κτήριο το οποίο είναι η αναφερόμενη οικία. Ο Λόφος Κόντη ήταν άλλοτε κατάφυτος από ελιές, αμυγδαλιές και καλλιεργήσιμες εκτάσεις μ’ αμπέλια, αλλά τα τελευταία χρόνια με την οικοπεδοποίηση μεγάλου μέρους του και τη μη γεωργική του εκμετάλλευση έχει αλλάξει εικόνα.

Η οικογένεια Κοντή λειτουργούσε και καμίνι τούβλων και κεραμιδιών, το οποίο ήταν από τα μεγαλύτερα και πιο γνωστά στο νησί. Το καμίνι αυτό λειτουργούσε στον ιδιόκτητο λοφίσκο που βρίσκεται νότια από τις νέες εγκαταστάσεις του Ο.Λ.Κ (Οργανισμού Λιμένα Κέρκυρας) και πίσω από τα κτήρια της οδού Εθνικής Αντιστάσεως 14,16,18. Στη Gazzetta degli Stati Uniti delle Isole Jonie με ημερομηνία 24.9.1836 δημοσιεύεται η νεκρολογία του Σπυρίδωνος Κώνστα Κόντη (1787–1836), γραμμένη από τον Ιωάννη Παρισιάδη, για τον οποίο αναφέρεται ότι γεννήθηκε στο Μαντούκι, από ευκατάστατους γονείς και διατηρούσε βιομηχανία κεραμικής παράλληλα με την ενασχόληση του με το εμπόριο. Σε μερικά τούβλα με οβάλ σφραγίδα που σώζονται σήμερα διαβάζουμε «ΑΔΕΛΦΟΙ Δ. ΚΟΝΤΗ ΚΕΡΚΥΡΑ» και αναφέρεται στους αδελφούς Αιμίλιο – Φρειδερίκο και Κωνσταντίνο, υιούς του Δημήτρη Κοντή.

Σήμερα στη θέση του καμινιού κι όπου δεν έχει καλυφθεί ακόμη με βλάστηση το μέρος που γινόταν η εξόρυξη της πρώτης ύλης, διακρίνεται το αργιλώδες έδαφος (καγιάς), που χρησίμευε για την κεραμική.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

Λαλέ

Με την ονομασία Λαλέ χαρακτηρίζεται μία μικρή επικλινής περιοχή νοτιοδυτικά του Μαντουκιού, που αρχίζει περίπου από την οδό Σπύρου Βασιλείου 23 (βόρεια του Καθολικού και Ορθόδοξου Νεκροταφείου) και επεκτείνεται κατά μήκος 300 μ. δεξιά κι αριστερά της ομώνυμης οδού.

Το μέρος αυτό ήταν άλλοτε ιδιοκτησία του Γεωργίου Δ. Σαΐνη (Ζαΐμη), ο οποίος διέμενε στην περιοχή αυτή κι ασχολείτο με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Οι μεγαλύτεροι κάτοικοι τον θυμού­νται κυρίως γιατί περιφερόταν και πουλούσε γάλα και γιαούρτι που παρασκεύαζε ο ίδιος μ’ ένα ξεχωριστό τρόπο και το προσέφερε μέσα σε μπουκαλέτα (πήλινες κανάτες).

Ο αναφερόμενος μαζί με τ’ αδέλφια του Αντώνη και Ελένη είχαν το οικογενειακό παρωνύμιο Ναστούλη, αλλά τον Γεώργιο Σαΐνη τον αποκαλούσαν και Λαλέ, διότι κατά προφορικές μαρτυρίες των συγγενών του (δεν είχε απογόνους) στις γειτονιές του Μαντουκιού που περιφερόταν και πληροφόρουσε μεγαλόφωνα τους κατοίκους για το γάλα που πουλούσε και το εξαιρετικό του γιαούρτι, ένας νεαρός βραδύγλωσσος τον αποκαλούσε Λαλέ. Αυτό ήταν αρκετό για να τον αναφέρουν οι Μαντουκιώτες από τότε με μια δόση καλοκάγαθης ειρωνείας με το παρωνύμιο αυτό, το οποίο καθιέρωσε και το τοπωνύμιο στην περιοχή που ήταν τα κτήματα με την κατοικία του.

Η παραπάνω οικογένεια καταγόταν από το Σούλι και πρώτος στην περιοχή κατοίκησε ο παππούς των ανωτέρω αδελφών, Αναστάσιος Σαΐνης κατά τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αιώνα, όταν οι Σουλιώτες ομαδικά κατέφυγαν για προστασία στην Κέρκυρα.

Ο Γεώργιος Σαΐνης (Λαλές) πέθανε το 1961 αλλά το τοπωνύμιο αναφέρεται ακόμη και σήμερα.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

Ευχαριστούμε πολύ το περιοδικό ΕΝ για το υπέροχο αφιέρωμά του στο μουσείο μας, με θέμα το ψωμί και την παράδοση.Ενα όμορφο ταξίδι στα είδη, τη διαδικασία παρασκευής και τα αρτοποιεία της Κέρκυρας.

Κεφαλομάντουκο

Δυτικά του προάστιου του Μαντουκιού και στη συνέχεια αυτού, επάνω σ’ ένα ύψωμα βρίσκεται η περιοχή του Κεφαλομάντουκου. Ο λόφος αυτός ήταν άλλοτε κατάφυτος από ελαιόδεντρα και γι’ αυτό ονομαζόταν Monte Olivetto (Λόφος των Ελαιών ή Όρος των Ελαιών). Οι ονομασίες αυτές αναφέρονται και σε διάφορα χαρτογραφικά τεκμήρια αιώνων που απεικονίζουν την περιοχή αυτή. Είναι μια ωραιότατη τοποθεσία με θαυμάσια θέα, απ’ όπου αντικρίζει κανείς τις βόρειες ακτές της Κέρκυρας, τα γραφικά και ιστορικά νησάκια Βίδο και Λαζαρέτο και τις απέναντι οροσειρές της Ηπείρου και Αλβανίας.

Μια εκκλησία της Υ. Θ. Ελεούσας του 16ου αιώνα που υπάρχει εκεί, συμπληρώνει τη γραφικότητα της περιοχής. Στο λόφο αυτό λόγω της ύπαρξης πλουσίων στρωμάτων πηλού, λειτουργούσαν μέχρι το 1955 π., μερικές βιοτεχνίες αγγειοπλαστικής που παρήγαγαν κεραμίδια, τούβλα και διάφορα παραδοσιακά αγγεία.

Από το ύψωμα αυτό υπήρχε μεγάλη ορατότητα προς το λιμάνι, την πόλη, το φρούριο Αβράμη και το Νέο Φρούριο, γι’ αυτό κατά τις πολιορκίες και επιθέσεις της πόλης από τους διάφορους κατακτητές, ο λόφος αυτός οχυρωνόταν με μεγάλα πυροβόλα, για να ελέγχονται οι γύρω χώροι. Στη θέση αυτή το 1716, κατά την πολιορκία της Κέρκυρας οι Τούρκοι έστησαν κανονιοστοιχία, με στόχο την πόλη, τα φρούρια και τα βενετικά πλοία που έπλεαν στη θαλάσσια περιοχή του Βίδου. Επίσης, το 1798 που κατείχαν την Κέρκυρα οι Δημοκρατικοί Γάλλοι, στο χώρο αυτό δόθηκαν σκληρές μάχες και χύθηκε πολύ αίμα κατά την τετράμηνη πολιορκία της Κέρκυρας από τους Ρωσοτούρκους (Νοέμβρης 1798 – Φλεβάρης 1799). Το Κεφαλομάντουκο λόγω της θέσης του που δεσπόζει στις γύρω περιοχές αποτελούσε ανέκαθεν μια σπουδαία στρατηγική θέση.

Το τοπωνύμιο Κεφαλομάντουκο είναι σύνθετο, από τη λέξη Μαντούκι, λέξη που προέρχεται από το οικογενειακό επώνυμο Μάνδουκας και τη λέξη κεφαλή που σημαίνει την κορυφή, την προεξοχή του εδάφους ή του Μαντουκιού. Η θέση της περιοχής αυτής που παρουσιάζει ανύψωση του εδάφους και βρίσκεται πάνω από το Μαντούκι, έδωσε την ονομασία Κεφαλομάντουκο. Η τοποθεσία αυτή στις αρχές του 18ου αιώνα αναφέρεται και Ράχη του Μπόζη, προφανώς από το επώνυμο ή παρωνύμιο κάποιας οικογένειας που διέμενε εκεί.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια κειμένου: Στεφανία Μαυρωνά

Κατζάμβρια

Το τοπωνύμιο Κατζάμβρια, το οποίο σήμερα ελάχιστα αναφέρεται τείνει κι αυτό να λησμονηθεί. Βρίσκεται στο Κεφαλομάντουκο προς την κορυφή του λόφου, αρχίζει από τ’ ανηφορικό σημείο της οδού Σπύρου Ραθ 21 και συνεχίζει μέχρι την 11η πάροδο της ομώνυμης οδού. Η ονομασία αυτή αναφέρεται επίσης και ως Κατσαμπρίγα αλλά και Καλαμπρία.

Χαρακτηριστικό είναι ότι ένα ψηλό σημείο του λόφου πίσω από τις εγκαταστάσεις Ποδοβά (Εθνικής Αντιστάσεως 42) το αποκαλούν οι μεγαλύτεροι ακόμη και σήμερα Τσούμπα Καλαμπρία. Τα παλαιότερα χρόνια πριν αναπτυχθεί τόσο πολύ η βλάστηση, ανέβαιναν στη θέση αυτή οι ψαράδες, διότι από εκεί διέκριναν στην απέναντι θαλάσσια περιοχή τις μετακινήσεις των ψαριών (κυρίως των παλαμιδιών) και αφού τα παρατηρούσαν σε ποιο ακριβώς σημείο βρίσκονταν, ειδοποιούσαν τους συναδέλφους τους που έπλεαν με τα ψαροκάικα πάρα δίπλα και τα περιέκλειαν στα δίχτυα τους.

Το τοπωνύμιο αυτό σε συμβόλαιο του 1892 της οικογενείας Κόντη αναφέρεται:

…περιοχή Κατζάμβρια ή Κατσάμπρια τού Κεφαλομάντουκου…

Η ετυμολογία του αναφερόμενου τοπωνυμίου παραμένει δυσεξήγητη.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια: Στεφανία Μαυρωνά

Καλαμινιάτικα

Στη νότια πλευρά του προαστίου Μαντουκιού και στο ψηλότερο σημείο βρίσκεται ένας μικρός συνοικισμός γνωστός με την ονομασία Καλαμινιάτικα. Στην περιοχή αυτή οδηγούμαστε από το στενό δρομάκι Χριστόδουλου Δεσύλλα Πάργα (μετά την Ξενοφώντος Στρατηγού 92) και αφού διανύσουμε μερικά μέτρα ανεβαίνουμε αρκετά σκαλοπάτια, όπου συναντάμε τ' αναφερόμενο τοπωνύμιο. Επίσης και η ανηφορική 11η πάροδος Ξενοφώντος Στρατηγού, η οποία σε ορισμένα σημεία μας προσφέρει την ωραία θέα του λιμανιού, μας κατευθύνει στον συγκεκριμένο συνοικισμό.

Η ονομασία αυτή επικράτησε από την άλλοτε φυτική κάλυψη της περιοχής με ένα είδος καλαμιών, τα οποία έδωσαν με τον καιρό στην κορυφή αυτού του λόφου το τοπωνύμιο Καλαμινιάτικα. Το αναφερόμενο αυτοφυές φυτό, αναπτυσσόμενο εκτεταμένα με το χρόνο έδωσε ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα στη θέση αυτή, από το οποίο οι περίοικοι καθιέρωσαν την ανωτέρω ονοματοθεσία.

Πρέπει επίσης να αναφέρουμε και μία λαϊκή ετυμολογία που μας πληροφόρησαν μερικοί κάτοικοι της περιοχής σχετικά με την ονομασία αυτή. Στο χώρο εκεί διέμεναν και οικογένειες που ασχολούνταν παλαιότερα με την κασσιτέρωση (γάνωμα) χάλκινων σκευών. Οι γανωματήδες αυτοί, οι γνωστοί και ως σταγκοπινιάτες, χρησιμοποιούσαν το καλάι (κασσίτερο) για την επικάλυψη των χαλκωμάτων και ίσως από την τούρκικη λέξη kalay να ονόμασαν το μέρος Καλαμινιάτικα, μία εκδοχή όχι τόσο αποδεκτή. Σήμερα διάφορες τοποθεσίες που είναι κατάφυτες από καλάμια αναφέρονται συνήθως με το τοπωνύμιο Καλαμίλας.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Επιμέλεια: Στεφανία Μαυρωνά

Βόγγολη

Στο βιβλίο του κ. Σουρτζίνου Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας στο προάστιο του Μαντουκιού παρουσίαζονται τα εξής τοπωνύμια: Βόγγολη, Καλαμινιάτικα, Κατζάμβρια, Κεφαλομάντουκο, Λαλέ, Λόφος Κόντη, Λόφος Παρνή, Μαντούκι, Πεταλά.

Βόγγολη

Στην αρχή του προαστίου του Μαντουκιού συναντάμε τον συνοικισμό Βόγγολη, ο οποίος αρχίζει από τη διασταύρωση των οδών Ξενοφώντος Στρατηγού και Σπύρου Μουρίκη και συνεχίζει δεξιά κι αριστερά της κεντρικής οδού μέχρι την 11η πάροδο Ξενοφώντος Στρατηγού και Ιωάννου Γαρδικιώτη, όπου βρίσκεται και η εκκλησία της Παναγιοπούλας.

Η ονομασία του μέρους καθιερώθηκε από το παρωνύμιο Βόγγολη της οικογένειας Τεμπονέρα που διέμενε από τις αρχές του 19ου αι. στην περιοχή αυτή. Σε διαθήκη με ημερομηνία 12 Σεπτεμβρίου 1813 αναφέρεται ο Βιτόριος Τεμπονέρας του ποτέ Αντωνίου, κάτοικος Μαντουκιού κι είναι η πρώτη φορά που το επίθετο Τεμπονέρας συνοδεύεται από το παρωνύμιο Βόγγολης. Επίσης σ'άλλη διαθήκη με ημερομηνία 14 Μαρτίου 1914 αναφέρεται τ'όνομα του Σπυρίδωνος Τεμπονέρα Βόγγολη. Παρατηρούμε στη νεότερη διαθήκη ότι μετά από 100 χρόνια εξακολουθεί ακόμη στο επίθετο Τεμπονέρας να συνυπάρχει και το παρώνυμο της οικογένειας Βόγγολη. Από προφορικές μαρτυρίες των κατοίκων του ανωτέρω προαστίου πληροφορούμεθα ότι διέμενε στην περιοχή γωστός ιατρός, ονομαζόμενος Βόγγολης Τεμπονέρας Γ., αλλά και στην 8η πάροδο Ξενοφώντος Στρατηγού, κοντά στο σημείο που σήμερα προβάλλει μία αιωνόβια μανόλια κατοικούσε ομώνυμη οικογένεια εμπόρων. Βόρεια του χώρου αυτού σώζονται και τα εντυπωσιακά ερείπια του πέτρινου κτηρίου που χρησίμευε άλλοτε για αποθήκευση του κοκ (είδος λίθάνθρακα) [..]. Σήμερα, οι κάτοικοι του Μαντουκιού αναφέρουν συχνά το τοπωνύμιο Βόγγολη όταν θέλουν να προσδιορίσουν την περιοχή αυτή.

Επιμέλεια: Στεφανία Μαυρωνά

Το Λαογραφικό Μουσείο Σιναράδων "Νίκος Πακτίτης" συμμετέχει στον εορτασμό των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2025 με θέμα: «Αρχιτεκτονική Κληρονομιά – Γεφυρώνοντας το παρελθόν με το μέλλον».

Στο πλαίσιο αυτό, θα πραγματοποιηθεί περίπατος στο χωριό των Σιναράδων,

το Σάββατο 27 Σεπτεμβρίου 2025

και ώρα 12:00 μ.μ.,

με σκοπό να θαυμάσουμε την αρχιτεκτονική σημαντικών κτιρίων του χωριού και να γνωρίσουμε την ιστορία τους.

Σημείο έναρξης του περιπάτου: Εκκλησία Αγίου Νικολάου Σιναράδων

 

Παρασκευή συκομαΐδας - φωτογραφικό υλικό

Φωτογραφικό υλικό από την εκδήλωση, στις 20 Σεπτεμβρίου 2025 στον αύλιο χώρο του μουσείου μας, με θέμα την παρασκευή της παραδοσιακής κερκυραϊκής συκομαΐδας. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. Δημήτρη Κοντό, Dimitris Kontos για την συμμετοχή του και όσα χρήσιμα μας είπε.

Δημήτρης Κοντός Dimitris Kontos, Αγγελική Γραμμένου, Στεφανία Μαυρωνά

    

Στεφανία Μαυρωνά επιστημονική διευθύντρια Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας
και Αγγελική Γραμμένου αντιπρόεδρος Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας  
παρασκευάζουν συκομαΐδες

Έτοιμες οι συκομαΐδες

Φωτογραφία: Φώντας Αλαμάνος

Η Παρασκευή της Συκομαΐδας

 

Το Λαογραφικό Μουσείο Σιναράδων "Νίκος Πακτίτης"

σας καλεί σε μια όμορφη παραδοσιακή συνάντηση:

Η Παρασκευή της Συκομαΐδας

Σάββατο 20 Σεπτεμβρίου 2025

6 μ.μ

Σιναράδες – Λαογραφικό Μουσείο

Ελάτε να ζωντανέψουμε μαζί μια παλιά συνταγή,

να μοιραστούμε μνήμες και αρώματα

και να γευτούμε τον πλούτο της παράδοσης μας!

Μετά το εργαστήρι, θα ακολουθήσει μικρή γευστική δοκιμή

Σας περιμένουμε με χαρά!

Απαιτείται προεγγραφή

στο τηλέφωνο 26610 54962

Οργάνωση - επιμέλεια εκδήλωσης: Στεφανία Μαυρωνά

Ακταίον

Το τοπωνύμιο αυτό χαρακτηρίζει την ωραιότερη θέση της ανατολικής Πάνω Πλατείας, στην αρχή της οδού Αγωνιστών Πολυτεχνείου και πάνω από το Ν.Α.Ο.Κ (Ναυτικό Αθλητικό Όμιλο Κέρκυρας).

Στο χώρο αυτό επί Ενετών υπήρχε το ένα από τα δύο στρατιωτικά νοσοκομεία, το οποίο ήταν τριώροφο και κάθε όροφος διέθετε 56 κλίνες. Το νοσοκομείο αυτό μαζί με το άλλο που βρισκόταν στη θέση των Παλαιών Ανακτόρων, κατεδαφίστηκε από τους Αυτοκρατορικούς Γάλλους, όταν αναδιαμορφώθηκε και εξωραΐστηκε η περιοχή της Άνω και Κάτω Πλατείας. Επίσης στη θέση αυτή βρισκόταν το οχυρό Βαλιέρ, ένα από τα πολλά οχυρά της βενετσιάνικης πόλης.

Σε χαρακτικά των μέσων περίπου του 19ου αι. και σε φωτογραφίες νεότερες, που εικονίζουν το μέρος αυτό της Πάνω Πλατείας, βλέπουμε εκεί την Κολόνα του Ντούγκλας, πριν μεταφερθεί το 1907 στη θέση που βρίσκεται σήμερα, αλλά και το φανό, που τοποθέτησαν οι Άγγλοι το 1856.

Το τοπωνύμιο καθιερώθηκε από το επίθετο της αρχαίας γλώσσας ακταίος,-α,-ον, που σημαίνει παραθαλάσσιος, παράλιος και προσδιορίζει τη θέση του μέρους αυτού, που βρίσκεται στην άκρη της ξηράς επί της ακτής. Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι η θέση αυτής της περιοχής προς τη θάλασσα καθιέρωσε το τοπωνύμιο Ακταίον.

Ο χώρος αυτός χρησιμοποιήθηκε πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο για την εγκατάσταση μικρού θερινού υπαίθριου κινηματογράφου με την ενδεικτική ονομασία Ακταίον, ο οποίος σταμάτησε τις προβολές κατά τη διάρκεια του πολέμου και συνέχισε μετά ως το 1946.

Στη θέση αυτή, το 1948 ο Κωνσταντίνος Τριαντάφυλλος (Πέρδικας) λειτούργησε θερινό εστιατόριο με την ονομασία Αυρα, αλλά κι αργότερα διάφορα άλλα εστιατόρια και καφενεία προσέφεραν τις υπηρεσίες τους, στους Κερκυραίους και τους ξένους, συνεχίζοντας την παράδοση της ονομασίας των καταστημάτων από το τοπωνύμιο Ακταίον.

Τοπωνύμια. Γλωσσικές Μαρτυρίες στην Ιστορική Διαδρομή της Κέρκυρας.

Γιώργος Χ. Σουρτζίνος

Φωτογραφία: Carte postale της θέσης Ακταίον με το θερινό κινηματογράφο κατά τη διάρκεια του '30, όπου διακρίνονται διαφημίσεις καταστημάτων και αντιπροσωπειών. (Συλλογή Γιάννη Πετσάλη)

Επιμέλεια: Στεφανία Μαυρωνά